Fort I Salis-Soglio

Historia fortu

Fort I Salis-Soglio był centralnym dziełem grupy fortecznej Siedliska. Ufortyfikowanie wzgórz w rejonie Siedlisk planowano już we wczesnym okresie budowy Twierdzy Przemyśl. Ograniczone środki finansowe na długo odsunęły jednak rozpoczęcie prac i zmusiły projektantów do skrócenia linii zewnętrznego pierścienia fortecznego. Dopiero na początku lat 80. XIX wieku rozpoczęto na tym odcinku budowę pięciu dzieł obronnych. Budowę największego z nich, Fortu I „Siedliska”, rozpoczęto w 1882 roku.

Miał on stanowić centralny element całej grupy fortecznej. Pozostałe cztery obiekty były mniejszymi fortami:

• Ia (później I/1)
• Ib (później I/3)
• Ic (później I/4)
• Id (później I/6)

Dzieła te rozmieszczono na przedpolu Fortu I i początkowo projektowano je jako stanowiska dla pojedynczych baterii artylerii. Ich zadaniem było zabezpieczenie głównego fortu grupy. Dwukondygnacyjny, klasyczny Fort I „Siedliska”, oddany do użytku w 1886 roku, był już w budowie w 1883 roku, kiedy zrezygnowano z planu przekształcenia go w nowoczesny fort pancerny. Według pierwotnych planów miał być wyposażony w kopuły pancerne z czterema działami kal. 12 cm, jednak z powodu braku środków zamierzenia tego nie zrealizowano.

Modernizacja i nowe nazwy

W latach 90. XIX wieku rozpoczęto szeroki program modernizacyjny. Forty I/1 i I/6 przebudowano na forty pancerne, a pomiędzy nimi wzniesiono dwa kolejne nowe forty pancerne – I/2 i I/5.

JJednocześnie zmieniono numerację i nazewnictwo całej grupy fortecznej:

• I/1 „Leśniczówka Byków”, później I/1 „Łysiczka”
• I/3 „Pleszowice”
• nowy fort wzniesiony pomiędzy nimi: I/2 „Byków”
• I/4 „Maruszka Las”
• I/6 „Dziewięczyce”
• nowy fort wzniesiony pomiędzy nimi: I/5 „Popowice”

Fort I „Siedliska” przemianowano i odtąd nosił imię feldzeugmeistra barona Daniela Salis-Soglio. Nadanie tej nazwy zatwierdził cesarz w 1892 roku.

Konstrukcja i załoga

Główne ściany i konstrukcja stropowa Fortu I wykonane były z betonu. Ściany działowe oraz ściany główne od strony nienarażonej na bezpośredni ogień przeciwnika wzniesiono z cegły i kamienia. Wejście do fortu jest jednym z najstaranniej i najpiękniej wykonanych ceglanych elementów architektonicznych całej Twierdzy Przemyśl.

Na parterze z czterech wewnętrznych dziedzińców prowadziły wejścia do pomieszczeń dla załogi, magazynów, latryny, dwóch kuchni, dwóch studni oraz umywalni. Dla artylerii przygotowano magazyny, składy amunicji i pomieszczenia służące do jej przygotowania. Na stropie fortu urządzono stanowiska ogniowe artylerii, przy których zbudowano schrony przeciwodłamkowe dla obsług oraz amunicji. Działa i amunicję transportowano na poziom stanowisk ogniowych za pomocą ręcznie napędzanych podnośników z systemem bloczkowym.

Stanowiska dział rozmieszczono tak, aby główny kierunek ognia obejmował spodziewany kierunek ataku ze wschodu oraz teren przed dwoma sąsiednimi fortami. Umożliwiało to prowadzenie ognia flankowego przeciwko piechocie atakującej sąsiednie obiekty. Dla piechoty na przedpiersiu urządzono stanowiska strzeleckie, umożliwiające prowadzenie ognia z karabinów we wszystkich kierunkach, również w stronę wejścia do fortu.

Planowana etatowa obsada wojenna Fortu I wynosiła 8 oficerów i 400 żołnierzy szeregowych – w przybliżeniu kompanię piechoty oraz obsadę artylerii fortecznej.

Oblężenie fortu

Fort I Salis-Soglio wraz z grupą forteczną Siedliska stanowił najważniejszą część wschodniego systemu obronnego Twierdzy Przemyśl. Już po wybuchu wojny, w sierpniu 1914 roku, podczas przygotowań twierdzy do obrony stałe fortyfikacje uzupełniono rozbudowanymi umocnieniami polowymi. Poszczególne forty połączono systemami okopów, urządzono stanowiska artylerii polowej oraz zagłębione w ziemi schrony pod przedpiersiem. W ten sposób utworzono grupy obronne. Grupa forteczna Siedliska należała do VI rejonu obrony twierdzy. Podczas oblężeń w latach 1914–1915 zadaniem Fortu głównego I Salis-Soglio było wspieranie sąsiednich fortów oraz wschodniej linii obrony.

Oblężenie październikowe, 1914

Grupa obronna skupiona wokół Fortu I/1 Łysiczka, wysuniętego przed Fort główny I Salis-Soglio, stanowiła najważniejszy rejon obronny grupy fortecznej Siedliska. Podczas oblężenia w dniach 5–8 października 1914 roku dowódca VI rejonu obrony, generał Alfred Weeber, zdecydował, że swoje stanowisko dowodzenia urządzi nie w wyznaczonym Forcie głównym I Salis-Soglio, lecz w obozie barakowym położonym około 1–1,5 km bliżej miasta.
Podczas rozpoznania w Jaksmanicach 5 października generał zdał sobie sprawę, że na wschodnim i południowo-wschodnim kierunku obrony twierdzy pojawiły się ogromne siły przeciwnika. Jednocześnie rosyjski ogień artyleryjski wyraźnie nasilił się w rejonie Fortu I/1. Artyleria austro-węgierska prowadząca ogień z Fortu głównego I Salis-Soglio oraz ze stanowisk pośrednich utrudniała ruchy nacierających wojsk rosyjskich. Wzmocnione mury, części budowli przykryte ziemią oraz osłonięte stanowiska ogniowe zwiększały odporność fortu na ostrzał artyleryjski.

Obrona Fortu I/1 Łysiczka

Forty I/1–I/6 grupy Siedliska podczas październikowego oblężenia znalazły się pod niezwykle silnym ostrzałem artyleryjskim. Kolejne szturmy rosyjskiego 73. Krymskiego Pułku Piechoty z 19. Dywizji Piechoty kierowano przeciw Fortowi I/1 Łysiczka, położonemu przed fortami głównymi I Salis-Soglio i XV Borek.
Obroną fortu dowodził porucznik Landsturmu dr István Bielek, dowódca 2. kompanii królewsko-węgierskiego 11. mukaczewskiego pułku piechoty Landsturmu. Zgodnie z rozkazem obsadził fort, który miał później odegrać kluczową rolę, 112 żołnierzami. Drugą połowę swojej kompanii, około stu ludzi, skierował pod dowództwem porucznika Györgya Baranyaia do punktu oporu zbudowanego na północ od fortu.

Energiczny kontratak węgierskich honwedów po zaciętej walce wyparł Rosjan z przejściowo zajętych części fortu.

Drugie okrążenie i wysadzenie fortu

Podczas drugiego oblężenia, trwającego od 8 listopada 1914 roku do 22 marca 1915 roku, Fort główny I Salis-Soglio nie był celem bezpośredniego ataku piechoty.

Fort współcześnie

Fort I Salis-Soglio jest jednym z najbardziej znanych i imponujących zespołów ruin Twierdzy Przemyśl, położonym w pobliżu Siedlisk, bezpośrednio w rejonie dzisiejszej granicy polsko-ukraińskiej. Znaczna część fortu zachowała się w stanie ruiny wskutek wysadzenia w marcu 1915 roku, jednak jego plan, potężne masy ziemne, kazamaty oraz system obronny są nadal dobrze czytelne.

Szczególna wartość tego miejsca polega na tym, że ukazuje rozmiary przemyskich fortyfikacji oraz skutki zniszczeń z okresu I wojny światowej nie w zrekonstruowanym otoczeniu muzealnym, lecz w ich pierwotnym krajobrazie.